Archives
Dhageyso Qur`aanka Kariimka Sh. Mohamud Khaliil Al-Husri 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114

♜       Qaybta 4aad

MARIN HABOWGII HALGANKA 

(1)     MARIN HABAWGII 

Sida aad taariikhda ku soo ogaateen inta cilmiga lihina ka dhereg sanyihiin, dalka iyo dadka Soomaaliyeed waxaa soo hoggaamin jiray  culumaa’udiinka Ahlu-sunna Wal Jamaaca; waana arintaas midda sababtay in markasta gumeysatadu ku soo hungoobaan dalka Soomaaliya laga soo bilaabo 615-tii miilaadiyada, oo ah waqtigii dalkeena diintu soo gaartay, ilaa 1950-kii oo dhan 1335 sano.

Arrintani ma aha mid ku kooban Soomaaliya oo keliya, ee waddan kasta oo ka mid ah waddamada muslimiinta waxaa gumeysatada gaalada ah lagaga hortagayey halgan ay hormood ka yihiin culamadii suufiyada ahayd  ee Ahlu-sunna wal Jamaaca. 

Si dhabarka looga wiiqo looguna khatimo fashal halgamadii taariikhiga ahaa ee ummaddaan wuxuu gumaysigu qorsheeyey xeelad cusub oo aan ugu magacdaray MARIN HABOWGA UMMADDA. 

Gumaystuhu wuxuu gartay waxa hortaagan inuu yahay manhaj caqiiddo diineed adag leh; inta ay taasi jirtana aanu ka lib keenayn howlihiisa masalo habaabin. Sidaas darteed, wuxuu gumaystuhu ku saleeyey qorshihiisaas in la sameeyo dowlad dadku Soomaali yihiin, laakiin ku shaqaysa  manhajka gumaysiga si loo gaaro yoolka gumaystada. 

Gaarista iyo fulinta qorshahaan marin habaabinta ah wuxuu gumaystuhu ka shaqaynayey muddo dheer oo kala qaybsan; si aan u fahamno waddada uu u soo maray fulinta qorshahaan aan la jaan qaadno qayb kasta qaabkii uu u fuliyey. 

(2)     DIYAARINTII DIBIN DAABYADA UMADDA. 

⇛   1950-kii 

Dareenkii halganka gumaysi nacayb ma damin Sayidka ka dib, balse wuxuu ahaa mid ku jiray heer abaabul iyo guubaabo illaa laga soo gaaro 1943dii oo uruka SYL la curiyey.
 

Wuxuu halganka marba qar ka dagaba, labadii bishii labaad 1950kii ayaa golihii midowga gumaysatada gaalada ee isku magacaabay Qaramada Midoobay, waxay dalka Soomaaliyeed u soo direen Talyaaniga oo ay u soo dhiibeen Xeerkoodii Wasaayada.

Xeerkaas oo Goluhu ansaxiyeen 2/9/1950 waxaa ku lifaaqnaa qaanuunkii Wasaayada ee Maamulkii Gumaystaha, waxaana waxyaalihii ku qornaa ka mid ahaa. 

·              In Talyaaniga loo soo wakiishay inuu Soomaalida kor ka xakumo muddo 10 sano ah, si uu ugaarsiiyo heer ay dowladnimo ku hanan karaan.

·              In isla markaana uu sanad walba Qaramada Midoobay u soo gudbiyo warbixin buuxdda oo ku saabsan marba horumarka laga gaaro (u tababaridda) dhinacyada Siyaasada, Maamulka, Bulshada iyo Dhaqaalaha.
 

Arrinta Maxmiyada ama Wasaayada ee gumaysatadu u soo dhiibatay Talyaaniga, waxay xambaarsanayd dulmi wayn oo asal u ah dhibaatooyinka ilaa iyo maanta xalka loo la’yahay; sababahaan soo socda   awgood.

·              10-kii sano ee Wasaayada Soomaaliduna Daakhiliga u taqaan waxey gumeysatadu doonayeen in ay ku diyaarsadaan dad Soomaali ah oo ku shaqeeya manhajka gumaysatada.

·              Si arrintaas loo xaqiijiyo waxay wakiiladoodii Wasaayada ee Talyaaniga fareen in uu sanad walba Qaramada Midoobay u soo  gudbiyo horumarkii uu ka gaaray dhinacyada Siyaasada, Maamulka, Dhaqaalaha iyo Bulshada.

Si loo fuliyo diyaarinta tabcanayaasha danahooda u matali doono mustaqbalka ayagoo huwan magac dowlad Soomaaliyeed wuxuu gumaystuhu ku tallaabsaday arrimahaan soo scda:-

·              Waxay 25/8/1952dii dalka Talyaaniga u qaadeen kormeeriyaal Boolis oo Soomaali ah, si ay ugu soo tababaraan Layli Sarkaal.

·              Bishii 9-aad ee Sanadkii 1952dii waxaa isla dalka Talyaaniga loo qaaday Hawl wadeeno ay sheegeen inay u soo tababarayaan maamulka iyo siyaasadda!.

·              Tababaradaas dibedda waxaa dhinac socdey tababaro kuwaas la mid ah kana tiro badan oo ay gumaysatadu gudaha dalka ka sameyneysey. 

Markuu diyaariyey tabcanayaashiisii oo ay dalka ku soo noqdeen si loogu dhiibo xukunka wuxuu ku dhaqaaqay gumaystuhu tallaabooyin kaan soo socda:-

·              Billowgii 1954tii wuxuu sameeyey golihii ay ku magacaabeen GOLAHA WADA TASHIGA SOOMAALIYEED.

·              Isla horraantii 1954 ayuu Talyaanigu dalka ka sameeyey doorashadii ugu horreeysey ee Maamulka Degaannada, kaasoo ay kuraastii ugu badnayd ka heleen Ururkii SYL.

·              Bishii 3aad 1956-dii wuxuu sameeyey gumaystuhu doorashadii golihii ay ku magacaabeen Sharci Dejinta oo isagana ay ku guulaysteen isla ururkii SYL.

·              Markii gumaysigu ku guulaystay in tabcanayaashii uu soo tababaray loo dhiibo Maamulka iyo Ciidamada; wuxuu u guntaday inuu ururkii SYL ka burburiyo gudaha; taas oo macnaheedu yahay inuu ku dhex-milo ururka SYL madaxdii siyaasadda ee kasoo horjeedi jirtay SYL; taas oo iyana uu ku guulaystay.

Isku soo dhawaanshahaan gumaystadii Talyaaniga iyo SYL, wuxuu macneheedu yahay in SYL  ku dhacday shirqoolkii loo qorsheeyey. 

Waa sidii ay Gumaysatadu qorsheeyeene, waxay 10-kii sano ee Wasaayadu dhammaatay gumaystaha oo:-

1-       Diyaarsaday ciddii uu dalka u dhiiban lahaa xag Siyaaso, Maamul,  Ciidan, Dhaqaale iyo Bulsho intaba.

2-         Diyaarsaday Dastuurkii dalka loogu dhaqi lahaa, dadkana looga fogayn lahaa Dustuurkoodii Samaawiga ahaa ee Shariicada Islaamka.

3-          Diyaarsaday dhammaan barnaamijyadii khilaafka iyo iska horkeenka oo ay u samaysteen shakhsiyaad magac Soomaaliyeed leh oo dadka ku dhex faafiya khilaaf diineed iyo mid qabiil; waana markii ugu horreysey ee dalka lagu arkay Bidco cambaareyneysa culamadii iyo diintii ay ummaddu haysatey muda ka badan 1300  sano

(3)     SAL U DHIGIDDI  DIBIN DAABYADA UMADDA. 

⇛   1960-kii 

Halkaas waxaa ka dhashay 1960 dowlad ay hormood ka tahay SYL oo is huwan, oo caloosheeda ku wadata wax yaabihii qarxin lahaa  oo dhan.

Sidii gumaystaha ugu talo galayba, dowladdii SYL waxay la kulantay marxalad adag, iyagii ayeyna gumeesatadu kala furfurtay. Dadwaynihii taageersanaa  SYL waxaa la isaga horkeenay qabiil qabiil. Is qab qabsi xukun doonimo ku dhisan ayaa ka dhex dhashay. Halkaas SYL waxay ku waayeen kalsoonidii taageerayaal badan iyo gaar ahaan taageeradii culumaa’udiinka oo ahaa:-

·              Kuwii waqtigii Sh. C/qaadir Sh. Sakhaawadiin iyo ka horba horumuudka u ahaa dhaqdhaqaaqa gumeysi diidka ahaa ee Soomaaliya;

·              Xarigga isku xirayey dadweynihii halgamayey ee Soomaaliyeed iyo madaxdii SYL

·              Waacidiintii iyo jihayntii shacabkii halgamayey. 

In kastoo SYL is huwanayd, haddane waxaa ummadda Soomaaliyeed la socotaa in hoggaamintii ugu sarraysay ay gacanta ku dhigeen kuwii Talyaaniga camiliinta u ahaa; kuwaasoo midab Soomaaliyeed leh, sheeganayeyna inay muslimiin yihiin, isla markaana fulinaya barnaamijyadii gumeysatadu sida tooska ah u fulin waayeen.

Maxay samaysay dowladdaas is huwan oo garabka Talyaanigu ku xoogga badnaa:-

1. Waxay moora duug ku sameeyeen xaqiraad iyo jawr-fal taariikhdii iyo mudnaantii halgamayaasha Soomaaliyeed guud ahaan iyo gaar ahaan mudnaantii culumaa’uddiinka Ahlu-sunna Wal Jamaaca, ee muddada 1300-ka sano ka badan hormoodka u ahayd hoggaaminta iyo halganka ummadda.
   
   2.          Waxay burburin gaar ah u gaysteen caqiidada suuban ee diinta Islaamka iyagoo:-

·          Abuurey dalkana soo geliyey bidcada Waahabiyada ah; una dhiibay xilal sar-sare ee wasaaradda garsoorka iyo caddaaladda si barnaamijkooda bidcaynta dalka u hirgalo.

·          Diiday in Dastuurka dalku noqdo kitaabka Illaahay oo ah kii  gumeysatada looga adkaaday, kuna beddelay dastuurkii gumeysatada Kirishtada.

·          Saaxada ka saaray luqaddii Qur’aanka Kariimka ee Carabiga kuna beddelay luqaddii gumeysatada iyo kuwo kale; isla markaana dhulka ka hoos geliyey goobihii iyo barnaamijyadii diinteenna muqaddaska ah lagu horumarinayey.

Matalan ardayga dugsiga dhexe ka baxa ayaa agtooda ka tixgelin badnaa caalimka 50-ka sano iyo ka badan dadka barayey culuumta kala duwan ee diinta Islaamka.

·          Adeegsaday xeelad kasta oo laysaga horkeeni karo culumaa’uddiinka, si ay u burburiyaan quwaddii diineed ee soo jireenka ahayd, iyagoo adeegsanaya qaacidadii macallimiintooda gumeystada   ee qaybi oo xukun. 

3.         Waxay dhiirri-galiyeen dhaqan  xumada bulshada iyagoo  horumariyey goobihii iyo barnaamijyadii fisqiga.

4.         Waxaa ku hoos macaluulay dalkaan barwaaqada ah dadkii Soomaaliyeed ee soo halgamay  ee ku taamayey in mar uun la dhirgi doono.

5.         Waxaa dhaqan aan lala yaabin balse lagu faano noqotay caddalad darrada, eexda, laaluushka, qabiilaysiga iwm.

 6.      Waxaa cirka isku shareertay nabadgelyadii muwadiniinta     miyiga iyo magaalada.

7.       Soomaaliya waxay noqotay meel aduunka looga yaqaan QABRIGII MUCAAWINADA.

 Arrimahaas iyo kuwo ka sii murugo badan ayay dadka, dalka iyo diinta Islaamka iyo Ehelkeeda ku sugnaayeen muddo dheer.  Jowr falkaan wuxuu noqday sababtii horseeday dhalashadii xukunkii militari ee dalka qabsaday 1969kii.